~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
....................................................................Άνθρωποι και Φύση πάνω από τα κέρδη
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Γράμμα από την Αθήνα

Γράμμα από την Αθήνα

Τρίτη, 23 Μαΐου 2017

Ο Χαίλντερλιν και οι Έλληνες ποιητές

ΘΕΜΑΤΑ
Γλυπτική σύνθεση του Πίτερ Λενκ που βρίσκεται στο Baden-Württemberg και αναφέρεται στον Χαίλντερλιν, 
στον Γκαίτε, τον Σίλερ, τον Νίτσε, την Διοτίμα, τον Χερτζογκ Καρλ Όυγκεν. Όλοι σχετίζονται με το έργο του Χαίλντερλιν
της Σταυρούλας Τσούπρου
Στην μετάβαση από τον 18ο στον 19ο αιώνα και παράλληλα με το έργο των Γκαίτε και Σίλλερ, η διαυγής γραφή τού μοναδικού μυθιστορήματος του Χαίλντερλιν Hyperion (Υπερίων, 1799), οικτίρει την εξαφάνιση των βασικών αξιών τού Klassik (ομορφιά, ελευθερία, ανθρωπιά), ενώ ο ίδιος ο δημιουργός του ζει την μυθική εμπειρία των θεϊκών δυνάμεων. Από την άλλη πλευρά, ο «ελληνικός φλοιός» τού έργου (θεωρούμενου, παρεμπιπτόντως, ως Βίβλου των Γερμανών, από το τέλος του 19ου έως τα μέσα του 20ου αιώνα) βρέθηκε τρόπος να ωφελήσει την Ελλάδα (την οποία, σημειωτέον, ο Χαίλντερλιν δεν επισκέφθηκε ποτέ): όπως σημειώνεται στο «Συνοπτικό Χρονολόγιο» της έκδοσης Φρήντριχ Χαίλντερλιν, Ύμνοι, ελεγεία και αποσπάσματα (Μετάφραση – Σχόλια: Θανάσης Λάμπρου, Καστανιώτης, 2006), το 1820-1821 αποφασίζεται η επανέκδοση του Hyperion, η οποία πραγματοποιείται, τελικά, το 1822 και από την οποία το ήμισυ των κερδών θα δοθεί στην Ένωση Φιλελλήνων της Στουτγκάρδης «προς υποστήριξη του απελευθερωτικού αγώνα της δύστυχης Ελλάδας, της πνευματικής πατρίδας» τού ποιητή. Εντός τού 2016, ανατυπώθηκε από τον Ηριδανό η πρώτη μετάφραση του μυθιστορήματος στην ελληνική (1982) από τον αυστριακό Λαυρέντιο Γκέμερεϋ, στου οποίου το προλογικό σημείωμα αναφερόταν ότι την πρώτη ώθηση για την μεταφραστική εργασία του όφειλε στον Οδυσσέα Ελύτη, ενώ στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, που «ανέλαβε τον κόπο» να διαβάσει ολόκληρο το κείμενο και να το συγκρίνει με το γερμανικό πρωτότυπο, οφειλόταν «το τελευταίο στίλβωμα».[1]
Αν και η συμπτωματολογία της ζωής και του έργου τού Χαίλντερλιν αποδίδεται στην «αρρώστια του αιώνα»[2], που επηρέασε τόσους καλλιτέχνες, ο δικός του ρομαντισμός είχε εν τέλει έναν πιο οραματικό και πρωτοποριακό προσανατολισμό, παρόμοιο με εκείνον των Νερβάλ και Κόλεριτζ. Ίσως αυτό να αποτελεί την αρχή μιας ερμηνείας τού γιατί ο Χαίλντερλιν επηρέασε, κυρίως, την καλλιτεχνική πρωτοπορία, από τη δεύτερη δεκαετία και εντεύθεν του 20ου αιώνα (για την Ελλάδα, από τις αρχές τής δεκαετίας του ’30). Ορισμένοι κριτικοί βλέπουν εδώ μία ακόμα απόδειξη του δημιουργικού παράδοξου της νεοτερικότητας, που δεν είναι άλλο από το ότι αυτή ξανασχεδίασε συν τοις άλλοις και το πρόσωπο της προϊστορίας της. Εδώ, λοιπόν, οφείλεται, κατά τον J.E. Jackson (Ευρωπαϊκά Γράμματα, Σοκόλης), το γεγονός ότι «μόνο μετά το τέλος τού Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ένας ποιητής όπως ο Φρειδερίκος Χέλντερλιν, του οποίου η μεγάλη παραγωγή τελειώνει κατά το 1805, θα δει να του αναγνωρίζεται η εξέχουσα θέση που του ταιριάζει στην ευρωπαϊκή σκέψη». (Παρεμπιπτόντως, πώς δικαιολογείται ότι ο Χαίλντερλιν απουσιάζει από την Εισαγωγή στη Νεότερη Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία του Martin Travers;)
Στα καθ’ ημάς, ο αείμνηστος Κώστας Στεργιόπουλος δεν ανιχνεύει καμία επίδραση του Χαίλντερλιν στο έργο τού Καρυωτάκη, ενώ, αντίθετα, οι σχετικές αναφορές πληθαίνουν καθώς πλησιάζουμε στην “ποιητική γενιά του ’30”. Και πλησιάζοντας συναντούμε, κατ’ αρχάς, το θρησκευτικό όραμα του Τάκη Παπατσώνη, επηρεασμένο από τη γνωριμία του με το έργο τού Κλωντέλ πρώτα και του Χαίλντερλιν μετά (βλ. και Τ. Κ. Παπατσώνη, Fr. lderlin, Εγκώμιο – Τρεις ύμνοι – Τρία σχόλια, Ίκαρος, 11970) – μία ακόμα απόδειξη ότι αυτός ο ακούσιος, ίσως, συνοδός τής “γενιάς”, και αποδιωγμένος από ένια μέλη της, συμμεριζόταν στις αναζητήσεις του και τα δικά της ζητούμενα. Ο Αντρέας Καραντώνης, από την κριτική πλευρά του, αλλά και από την απόσταση του 1954 σε σχέση με το 1930–1935, επισημαίνει μεταξύ των ρομαντικών προγόνων τού υπερρεαλισμού και τον «γερμανικό μυστικισμό τού Νοβάλις και του Χαίλντερλιν», έχοντας, οπωσδήποτε, υπ’ όψιν του τις σχετικές αναφορές και προτιμήσεις των συνοδοιπόρων του (ποιητών).
Έτσι, ο Γιώργος Σεφέρης βάζει ως δεύτερο μότο στο Ημερολόγιο Καταστρώματος Α′ στίχους τού Γερμανού ποιητή, τελευταίον από τους οποίους διαβάζουμε και τον διάσημο πια: «Δεν ξέρω. Κι οι ποιητές τι χρειάζουνται σ’ ένα μικρόψυχο καιρό;». Ο Θανάσης Λάμπρου, στην ανωτέρω έκδοση Ύμνοι, ελεγεία και αποσπάσματα, αυτούς τους ίδιους στίχους, που προέρχονται από το ελεγείο «Άρτος και Οίνος», «ένα από τα γνωστότερα και σπουδαιότερα», καθώς λέει ο Λάμπρου, το οποίο επιπλέον «αποτελεί ίσως την καλύτερη εισαγωγή στον πνευματικό κόσμο του Χαίλντερλιν», τους αποδίδει διαφορετικά. Στέκεται, μάλιστα, στις τελευταίες τρεις λέξεις, «in dürftiger Zeit», χαρακτηρίζοντάς τες «από τις πλέον δύστροπες σε ολόκληρο το ποιητικό έργο τού Χαίλντερλιν». (Μήπως έπρεπε, παρεμπιπτόντως, να υιοθετήσει, τελικά, εδώ την έκφραση του Σεφέρη αντί της δικής του, «τους άπορους καιρούς», η οποία, ούτως ή άλλως, δεν τον ικανοποιεί;)
Διαρκέστερη, πάντως, και σημαντικότερη φαίνεται να ήταν η επίδραση του Φρήντριχ Χαίλντερλιν στον Νίκο Εγγονόπουλο, ο οποίος δεν παρέλειπε να δηλώνει τον αμείωτο, στη διάρκεια των χρόνων, θαυμασμό του (μια γρήγορη ματιά στον τόμο Οι άγγελοι στον παράδεισο μιλούν ελληνικά αρκεί για να βεβαιώσει του λόγου το αληθές). Σε κάποιες από τις δηλώσεις του, μάλιστα, ο Εγγονόπουλος επεκτείνεται λίγο περισσότερο: «Ο πρώτος ποιητής που μ’ επηρέασε ήταν ο Σολωμός, που παιδιόθεν μού τον γνώρισαν, για άλλους βέβαια λόγους. Εγώ όμως τον είδα πολύ λίγο ως εθνικό ποιητή. […] Στο μάθημα της Γερμανικής ανακάλυψα έναν πολύ μεγάλο ποιητή, τον Χαίλντερλιν, νεώτερο αδελφό του Διονυσίου Σολωμού, μ’ αυτά τα γερμανικά νεφελώματα μέσα του, αν και δεν μ’ αρέσουν οι Γερμανοί και αποφεύγω να τους διαβάζω». (Αλλού, ο έλληνας υπερρεαλιστής ποιητής αναφέρει ότι είχε μεταφράσει τον Χαίλντερλιν, αλλά επί Κατοχής τα έσκισε όλα, εξαιτίας τής αντιπάθειάς του για τους «Ναζήδες»). Τα ακόλουθα λόγια τού Νίκου Εγγονόπουλου είναι, πάντως, ιδιαιτέρως σημαντικά: «Οι υπερρεαλιστές είναι αυτοί που συγκέντρωσαν τα στοιχεία τής ανησυχίας, που υπήρχαν στον δυτικό πολιτισμό και τα κατέγραψαν στο πρώτο μανιφέστο τού υπερρεαλισμού, κρατώντας την εμπειρία αυτών των λίγων που είχαν δει σωστά τα πράγματα, όπως ο Νοβάλις, ο ποιητής Χαίλντερλιν, ο Λωτρεαμόν, ο Μπωντλαίρ…».
Για τη γνωριμία του με τον «μακρινό αδελφό» Φρειδερίκο Χαίλντερλιν, τον καιρό που οι φανατισμένοι συμπατριώτες του χτυπούσαν το τακούνι «με ηδονή πάνω στην όψη τού ανθρώπου», κάνει λόγο και ο Οδυσσέας Ελύτης στο «Χρονικό μιας δεκαετίας»: «Αλλ’ από τη στιγμή που παύουν ν’ ακολουθούν το νήμα της φωνής των ποιητών τους οι λαοί βαδίζουν κατευθείαν στην άβυσσο. […] Μου άρεσε, τριγυρισμένος από Γερμανούς, ν’ ανακαλύπτω ένα Γερμανό που μου έδειχνε ανάποδα το είδωλό τους, που έδειχνε πιο φρόνιμος μέσα στην παράκρουσή του απ’ αυτούς τους έξαλλους μέσα στη σιδερένια τους λογική.[3] Και τον έβλεπα σα μια εγγύηση ότι το ανθρώπινο πνεύμα κάτω από τους αυθαίρετους διαχωρισμούς που του επιβάλανε οι πρόσκαιροι εξουσιαστές του παραμένει αδιαίρετο».
Εξαιτίας, εξάλλου, αυτής της μη διαιρετότητας του πνεύματος, ιδωμένης, όμως, από άλλη πλευρά, πλησιάζει  τόσο πολύ ο «χαιλντερλινικής», όπως λέει αλλού ο Ελύτης, αντίληψης ρομαντισμός τον υπερρεαλισμό. Άλλωστε, ο Rimbaud, ο οποίος, αν και αόρατος, ήταν εκείνος που οδηγούσε το υπερρεαλιστικό άρμα στο ξεκίνημά του, έφτασε εκεί οδηγημένος και ο ίδιος, με αόρατα ίσως νήματα, από τον Χαίλντερλιν. Ο Éluard, λίγο μετά το τέλος τού πολέμου, σε μια συζήτησή του με τον Ελύτη, παραδεχόταν ότι «ο Υπερρεαλισμός ήταν ένας Ρομαντισμός στο έπακρο». Κι αλήθεια, «η φλογερή, αχόρταγη επιθυμία να γνωρίσεις και να φτάσεις στην απόλυτη ολοκλήρωση», η δημιουργία / νοσταλγία ενός (χαμένου) παραδείσου όπου βασιλεύει/ βασίλευε η αρμονία των αντιθέσεων, δεν βρίσκονται στον πυρήνα και των δύο αντιλήψεων για τη ζωή και την Τέχνη;
Θα συμφωνούσε, ίσως, με τα παραπάνω και ο Θανάσης Λάμπρου, ο οποίος, στον πλούσιο υπομνηματισμό των ύμνων και των ελεγείων τού προαναφερθέντος τόμου, συμπεριλαμβάνει και το ακόλουθο σχόλιο: «Δεν θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξει κανείς πως με τα όψιμα ποιήματα του Hölderlin γεννιέται ουσιαστικά η νεότερη ποίηση». Από τον ως άνω υπομνηματισμό των επιλεγμένων, κυρίως από την περίοδο της ωριμότητας, ποιημάτων τού μεγάλου Γερμανού προκύπτει και το πνευματικό πορτρέτο του, το οποίο συγκροτείται από την πίστη του: στην ουσιαστική αλληλεξάρτηση θεών και ανθρώπων, στην αποστολή της ποίησης ως προετοιμάζουσας την επιστροφή των θεών πάνω στη γη, στην ύπαρξη του Ιησού ως του έσχατου του γένους των θεών, αδελφού τού Διόνυσου και του Ηρακλή, και, ακόμα, στην παρουσία τής φύσης ως ορατής εκδήλωσης του θεϊκού.
Δεν πρέπει να παραλειφθεί εδώ και μία αναφορά στο ογκώδες βιβλίο τού αδίκως ξεχασμένου ποιητή, δοκιμιογράφου και μεταφραστή Βασίλη Ι. Λαζανά, Friedrich Hoelderlin. Ο Αδελφός των Αρχαίων Ελλήνων. Ο Ποιητής της Ερωτικής Οδύνης. Ο Οραματιστής της «Ελεύθερης Πολιτείας». Το Λυρικό έργο του ποιητή, εκδοθέν το 1984 (Α′ κρατικό βραβείο, 1985).[4]Είναι, βέβαια, αλήθεια πως ο Βασίλης Λαζανάς δούλευε αθόρυβα, όσο και ακούραστα, σε όλη του τη ζωή (εξ ου και ένας τεράστιος όγκος ερευνητικής παραγωγής), και πολύ λίγο φρόντιζε να διαφημίσει το έργο του· του αρκούσε να το διαβάζουν οι φίλοι του, στους οποίους και το πρόσφερε αφιλοκερδώς.[5] Στον προαναφερθέντα τόμο (όπου μερικές από τις αποδόσεις των ποιημάτων γίνονται σε πεζό), ο Λαζανάς χωρίζει το υλικό του (βασισμένο σε εκτενέστατη οκτασέλιδη ξένη βιβλιογραφία – χωρίς να παραλείπει να αναφερθεί σχολαστικά και στους έλληνες οι οποίοι, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, ασχολήθηκαν με τον Χαίλντερλιν) σε πέντε μέρη, εάν εξαιρέσουμε τις Βιογραφικές πληροφορίες και τον Επίλογο: α) Τα πρώτα ποιήματα β) Οι ύμνοι προς τα ιδεώδη της ανθρωπότητας γ) Η περίοδος Waltershausen – Iena – Nürtingen (1793 – 1795) δ) Η περίοδος της ωριμότητας (1796 – 1803) ε) Το πνευματικό σκότος (1804 – 1843). Στις σύντομες παρατηρήσεις οι οποίες θα μπορούσαν να γίνουν πάνω σε αυτό το προϊόν τού ερευνητικού μόχθου θα περιλαμβάνονταν και τα ακόλουθα: 1) η επισήμανση από τον συγγραφέα τής επίδρασης που άσκησε στη ζωή και το έργο τού Χαίλντερλιν η Γαλλική Επανάσταση 2) η ολοκληρωμένη και σαφής διατύπωση της «θεολογίας» τού Χαίλντερλιν, η οποία «συνδυάζει, διαπλέκει και συναιρεί πλείστες φιλοσοφικές απόψεις και θρησκευτικές δοξασίες» (αρχαία ελληνική θρησκεία, Πλάτωνα, Πλωτίνο, Spinoza, Hegel, Kant, χριστιανισμό) 3) η διερεύνηση της σχέσεως μαθητείας που αναπτύχθηκε μεταξύ τού Χαίλντερλιν και του Schiller 4) η εκτεταμένη χρήση τής αλληλογραφίας ως παρακειμενικού στοιχείου της ποίησης (χρήση η οποία γίνεται, βέβαια, και από τον Θανάση Λάμπρου, αν και πολύ πιο περιορισμένα), αλλά και η παράθεση μεγάλων αποσπασμάτων τής Κριτικής για το έργο τού Χαίλντερλιν 5) η εστίαση τού Λαζανά στην αντίληψη/ συνειδητοποίηση από τον Χαίλντερλιν του εαυτού του ως παιδαγωγού και καθοδηγητή, ως «γήινου δηλαδή συνεργάτη των ουρανίων» 6) η ανάλυση της ιδιότυπης σχέσης τού ποιητή με την πατρίδα του 7) η αναφορά στην πνευματική συγγένεια του Γερμανού με τον Rousseau 8) η παράθεση, μεταξύ πλείστων άλλων, από τον Βασίλη Λαζανά, των σχολίων τού Παναγιώτη Κανελλόπουλου για την Διοτίμα/ Susette Gontard, μούσα, ηρωίδα και αγαπημένη τού Χαίλντερλιν.
Θα κλείσουμε το παρόν άρθρο, αφ’ ενός, με την υπενθύμιση από τον Βασίλη Λαζανά (στην καταληκτική παράγραφο του Επιλόγου του) του γεγονότος ότι ο φιλόσοφος Martin Heidegger, σε ένα δοκίμιό του όπου προσπαθεί να αναλύσει την «ποιητική λειτουργία», χρησιμοποιεί ως υπόδειγμα τον Χαίλντερλιν και, αφ’ ετέρου, με την υπόθεση (ας θεωρηθεί και ως πρόταση εργασίας) ότι ο μεγάλος Γερμανός μπορεί να “χρησιμεύσει” και για κάτι πολύ πολύ μικρότερο· τόσο, όσο το μέγεθος ενός τονικού σημαδιού. Διότι στο έργο τού Χαίλντερλιν είναι πιθανόν να κρύβεται ο τόνος τον οποίο ο Νίκος Εγγονόπουλος αφαίρεσε από την ποιητική συλλογή του Ελευσις
Σταυρούλα Γ. Τσούπρου

 ______________
Σημειώσεις
[1] Στην ανατυπωμένη έκδοση Φρήντριχ Χαίλντερλιν, Υπερίων ή ο Ερημίτης στην Ελλάδα, Μετάφραση: Λαυρέντιος Γκέμερεϋ, Επιμέλεια: Δήμος Μαυρομμάτης, Ηριδανός, χ.χ., συμπεριλαμβάνονται, επίσης, το αντίστοιχο κεφάλαιο από την Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος του Παναγιώτη Κανελλόπουλου που αναφέρεται στην ζωή και το έργο τούFriedrich lderlin, οι (μεταφρασμένες) Σημειώσεις τού Günter Mieth για την γέννηση και τις εκδοχές τού έργου, καθώς και ένα κείμενο του Γκέμερεϋ αναφερόμενο στις «Πηγές» τού μυθιστορήματος, όπου, βάσει ενός εκτενούς, δίγλωσσου παραθέματος, ο  Λαυρέντιος Γκέμερεϋ υποστηρίζει ότι ο Χαίλντερλιν «έπεσε θύμα» τού ανθελληνικού μένους τού γερμανού μεταφραστή τού βιβλίου τού  Choiseul–Gouffier, Voyage Pittoresque de la Grèce, κυρίως σε ό,τι αφορά την ιστορική πραγματικότητα σχετικά με τα «Ορλωφικά»· σε αυτήν την δυσμενή για την Ελλάδα εικόνα αποδίδει ο Γκέμερεϋ και την καθυστερημένη μετάφραση του μυθιστορήματος στα ελληνικά.
[2] Βλ. σχετικά Υπερίων ή ο Ερημίτης στην Ελλάδα, ό.π., σ. 165.
[3] Αξίζει πραγματικά να διαβάσει κανείς την γνώμη τού ίδιου τού Χαίλντερλιν για τους Γερμανούς· βλ. στο Υπερίων ή ο Ερημίτης στην Ελλάδα, ό.π., σσ. 221-227 και σ. 306, για το σχετικό σχόλιο του Γκέμερεϋ.
[4] O αείμνηστος Βασίλης Λαζανάς εξέδωσε το 1996 και τον τόμο Ο Υπερίων στην Ελλάδα.
[5] Συμπληρώνοντας εδώ, επιγραμματικά, ορισμένα εργοβιογραφικά στοιχεία για τον Βασίλη Ι. Λαζανά, αναφέρω την ιδιότητά του ως διδάκτορος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου τού Tübingen και την θητεία του ως Διευθυντού του Εθνικού Ιδρύματος Προστασίας Κωφαλάλων. Μην τολμώντας να επιλέξω κάποιες και να παραλείψω κάποιες άλλες από τις πολύτιμες και πολυπληθείς επιστημονικές και μεταφραστικές εργασίες του, για τις οποίες και τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών αλλά και από άλλους φορείς, περιορίζομαι απλώς να μνημονεύσω τον χαλκέντερο μελετητή και μεταφραστή, που κατέθεσε τόσα και τόσο εμπεριστατωμένα ερευνητικά πονήματα για ελληνικά και ξενόγλωσσα κείμενα, ενώ μεγάλη λύπη προξενεί το γεγονός ότι τα 30 βιβλία που εξέδωσε (πολύ συχνά, υποθέτω, με δικό του οικονομικό κόστος – ιδού ποια υπήρξε ανέκαθεν η συνηθέστερη μοίρα της έρευνας στον τόπο μας) δεν βρίσκουν καθόλου εύκολα τον δρόμο τους ούτε προς τους ενδιαφερόμενους αναγνώστες, ούτε προς τους ερευνητές, οι οποίοι τα έχουν πραγματικά ανάγκη.


___________
http://www.oanagnostis.gr/

Σάββατο, 6 Μαΐου 2017

Η ζωή του Περικλή Κοροβέση γεμάτη τέχνη, ιδέες και ακτιβισμό - «Θεωρώ κληρονομιά όλη τη σοφία της ανθρωπότητας»

«Θεωρώ κληρονομιά όλη τη σοφία της ανθρωπότητας»

perikli_korovesi.jpg

Η ζωή του Περικλή Κοροβέση γεμάτη τέχνη, ιδέες και ακτιβισμό 
ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
Της
Βασιλικής Τζεβελέκου
Ο Περικλής Κοροβέσης μιλάει χαμηλόφωνα και γκρεμίζει τείχους, ζει σε μια από τις πιο πολυπολιτισμικές γειτονιές της Αθήνας, γράφει, συλλέγει γνώσεις από τους αρχαίους πολιτισμούς, την αραβική ποίηση, βλέπει παραστάσεις σε θεατράκια, δονείται από την τέχνη που διευρύνει τα ανθρώπινα όρια και κάνει ακτιβισμό πάντα και παντού.
Οι εκδόσεις «Opportuna», που εξέδωσαν το καινούργιο βιβλίο του «Η αδράνεια ροκανίζει το μέλλον», με κείμενά του δημοσιευμένα στην «Εφημερίδα των Συντακτών», διοργανώνουν την Κυριακή (18.30) στο «Τριανόν» εκδήλωση-αφιέρωμα για την 50χρονη πολυεπίπεδη δράση του Περικλή Κοροβέση.

Με το βιβλίο του «Οι Ανθρωποφύλακες» έσυρε τη χούντα στο Συμβούλιο της Ευρώπης απ’ όπου αποβλήθηκε η Ελλάδα, κοινοποίησε διεθνώς τις βασανιστικές μεθόδους της και τράβηξε, ίσως, την πρώτη κλωστή για να ξηλωθεί το παράνομο καθεστώς της δικτατορίας, αφού ήταν το πρώτο αντιδικτατορικό βιβλίο.
Στην εκδήλωση θα μιλήσουν ο Στέφανος Ροζάνης και ο Γιάννης Ραχιώτης. Παράλληλα, θα προβληθεί για πρώτη φορά στην Αθήνα το πειραματικό μικρού μήκους ντοκιμαντέρ «Σκέφτομαι τα κορίτσια που αγάπησαν», που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Με αφορμή την εκδήλωση, η «Εφ.Συν.» ζήτησε συνέντευξη από τον άνθρωπο που ξεκίνησε από την τέχνη, ζει και πάλλεται εντός της, «αλλά μετά τη χούντα και αυτά που πέρασα, η τέχνη έγινε ακτιβισμός».
• Πώς προέκυψε το ντοκιμαντέρ «Σκέφτομαι τα κορίτσια που αγάπησαν»;
Είχαμε διοργανώσει περιοδεία για τις «Παράπλευρες καθημερινές απώλειες» και για την επανέκδοση των «Ανθρωποφυλάκων». Ο Σπύρος Σκάνδαλος και ο Γιώργος Μπουγιούκος, νέα παιδιά, μου πρότειναν να την κινηματογραφήσουν. Ετσι, ξεκινήσαμε με την κάμερα σαν χωροφύλακα, να καταγράφει τα πάντα. Μέχρι ένα κατούρημα έκλεψαν οι κερατάδες (γέλια).
Δεν υπάρχει σενάριο, κινηματογραφούν κουβέντες σε λέσχες, παρουσιάσεις και από το τεράστιο υλικό προέκυψε 18λεπτο road movie. Χάρη στις κινηματογραφικές τους ικανότητες εμφανίζομαι σαν πρωταγωνιστής. Τη βρήκα πολύ συμπαθητική δουλειά, αλλά δεν είναι ούτε συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης ούτε η ζωή μου στο φιλμ. Είναι τέσσερις συγκεκριμένες ημέρες ενός ανθρώπου.
• Είστε απαιτητικός θεατής; Αποθεώσατε με δύο δημοσιεύματα το «Battlefield» του Πίτερ Μπρουκ που είδαμε στην Αθήνα.
Με τρία. Αν κάποιος μου πει ότι δεν σκαμπάζω «γρι» από πολιτική, δεν θα με πειράξει. Αντιθέτως, θα αγριέψω αν μου πει ότι δεν καταλαβαίνω από θέατρο, κινηματογράφο, βιβλίο, χορό - και εδώ που τα λέμε από κρασί και καλό φαγητό, γιατί από τις γυναίκες, μαθαίνω ακόμα. Αυτά είναι η τροφή μου και όσο μεγαλώνω πρέπει να προσέχω τι τρώω.
Οταν μου λείπουν, είμαι εξαθλιωμένος. Πέρασα πολλές φτώχειες, αλλά ποτέ δεν έχασα θέατρο, χορό, όπερες, βιβλία. Ηταν προτιμότερο να τρώω ένα σάντουιτς και να βλέπω μια παράσταση, παρά να τρώω κοψίδια και να βλέπω σίριαλ. Αυτό φάνηκε από την επιλεκτική στάση που είχα με τη χούντα. Οταν έχεις απέναντί σου τον Παπαδόπουλο, δεν θα κάνεις τίποτα; Τον εαυτό σου υποστηρίζεις, άσχετα από ιδεολογίες, φιλοσοφίες.
• Ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης;
Η τέχνη είναι τρόπος ζωής. Ο Γκροτόφσκι είπε «στο θέατρο δεν παίζουμε, ζούμε. Θέατρο παίζουμε στη ζωή». Ο καλός ηθοποιός που μας αφήνει άφωνους είναι γιατί βάζει την ψυχή του. Ο καλλιτέχνης μάς διδάσκει τι μπορεί να κάνει ο άνθρωπος.
Ιδιαίτερα οι χορευτές αποκαλύπτουν τις δυνατότητες του σώματος. Για κάποιους θεολόγους η έννοια του Θεού είναι ο άνθρωπος που ξεπερνάει τα όριά του. Στην ουσία, τελετουργία και τέχνη είναι αδελφά συμπτώματα.
• Οταν γράφατε τους «Ανθρωποφύλακες» είχατε επίγνωση ότι με τη λογοτεχνία αλλάζετε τρόπο ζωής και κάνετε πολιτική πράξη;
Ημασταν νέοι, δεν φανταζόμασταν ούτε είχαμε καταλάβει πόσο μέτραγαν αυτά για τη χούντα. Τα θεωρούσα ως την κανονική πορεία ενός αριστερού. Είχα διαβάσει για τη Μακρόνησο και γνώριζα τις μεθόδους.
«Εχω την ίδια εκτίμηση και σεβασμό σε όσους βασανίστηκαν. Μίλησαν-δεν μίλησαν» ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
Ελεγα «δεν είσαι κάτι ξεχωριστό, μην το παίρνεις προσωπικά». Ημουν από τους τυχερούς που τη σκαπούλαραν. Θεωρούσα ότι ήμουν ασήμαντος στην Ιστορία, ένα παιδί, όχι ήρωας. Χρόνια αργότερα έμαθα από τον Δημήτρη Γκιώνη ότι είχα γράψει το πρώτο αντιδικτατορικό βιβλίο, αλλά δεν είχα συνείδηση.
Αυτά δεν είναι βήματα για εξουσία, αλλά για αυτογνωσία. Βγαίνοντας από τη φυλακή, είδα ότι ο κόσμος ενδιαφερόταν να μάθει. Οταν πήγα να καταθέσω στο Συμβούλιο της Ευρώπης, μου είπε ο Πάμπλο «γράψε ένα βιβλίο». Η πρόθεση ήταν να εκφράσω κάτι. Μετά τη χούντα και αυτά που πέρασα, δεν υπάρχει τέχνη, υπάρχει ακτιβισμός.
• Ο Πάμπλο σάς παρακίνησε πρώτος;
Ναι, σε ένα παράνομο ραντεβού στο Μουσείο της Γενεύης, όπου ως επισκέπτες σχολιάζαμε υποτίθεται τους πίνακες. Εγραψα το βιβλίο σ’ ένα κατάλυμα για τους πρόσφυγες. Ηταν από Αγκόλα, Αλγερία, Αργεντινή, Λατινική Αμερική και όλοι είχαν περάσει βασανιστήρια. Είδα ότι παντού λειτουργεί η ίδια μέθοδος.
Το βιβλίο δεν είναι σοσιαλιστικού ρεαλισμού, τον οποίο απεχθανόμουν, είναι αυθόρμητης έκφρασης, το έγραψα σαν απλή κατάθεση και σ’ αυτό λειτούργησαν τα διαβάσματα του παρελθόντος. Ο Ρολάν Μπαρτ, που αργότερα γνώρισα, έλεγε κείμενο, όχι πλοκή, οπότε περιγράφω τον μηχανισμό, όχι το πρόσωπο. «Οι ανθρωποφύλακες» δεν έχουν πρωταγωνιστή.
Καταγράφεις αλλά δεν οικειοποιείσαι, δεν κάνεις καριέρα. Το μεγαλύτερο κομπλιμέντο μού το έκαναν οι συγκρατούμενοι, οι συν-βασανιζόμενοί μου, όταν μου είπαν «θα μπορούσα να το έχω γράψει εγώ». Πράγμα που σημαίνει ότι εκεί είδαν τον εαυτό τους. Αντέξανε-δεν αντέξανε στα βασανιστήρια, δεν υποτιμώ κανέναν. Οσοι κατηγορούν εκ των υστέρων, ας περνούσαν από εκεί να δούμε τι θα έκαναν. Εχω την ίδια εκτίμηση και σεβασμό σε όσους βασανίστηκαν. Μίλησαν-δεν μίλησαν.
• Εσείς συλληφθήκατε όταν σύντροφός σας έσπασε στον βασανισμό και έδωσε ονόματα και μαζί το δικό σας...
Δεν ήταν οποιοσδήποτε, ήταν ένα από τα πέντε παιδιά που μαζί με τον Μίκη δημιούργησαν το «Πατριωτικό Μέτωπο», την πρώτη αντιστασιακή οργάνωση. Ηταν ο Θέμης Μπανούσης, αλλά αυτό δεν αλλάζει σε τίποτα την προσφορά του.
• Στο σημείωμα της έκδοσης «Η αδράνεια ροκανίζει το μέλλον», χαρακτηρίζετε «λείψανα ιδεολογημάτων τον κομμουνισμό και τη σοσιαλδημοκρατία», αναφέρετε ότι μας χρειάζεται «μια νέα καθαρή ματιά που να αξιοποιεί τη σοφία της ανθρωπότητας» και φέρνετε το παράδειγμα του κολιμπρί για την ατομική προσφορά στην κοινότητα. Ποιο μοντέλο έχετε στο μυαλό σας;
Μετά τη χούντα είδαμε ότι όσα μας είχε μάθει η Αριστερά δεν ίσχυαν. Καταλαβαίναμε ότι χρειάζεται μια επανατοποθέτηση των πραγμάτων, ένας νέος διαφωτισμός. Οι σοσιαλδημοκράτες συνέβαλαν για να φτιαχτεί ένα νέο κοινωνικό πρόσωπο όχι γιατί πίστευαν στην κοινωνία, αλλά για να μη χάσουν τη θέση τους.
Τότε καταλάβαμε ότι χρειαζόταν μια ενιαία διαφώτιση και να ξαναρχίσουμε από την αρχή, να δούμε πού κάναμε το λάθος. Μετά τον Γαλλικό Μάη, το πρόβλημα δεν ήταν να μετατρέψουμε τον Μαρξ και τον Λένιν σε νέο θρησκευτικό δόγμα, αλλά να βρούμε αν είχαν κάτι να μας πουν για να επικοινωνήσουμε.
Εμείς διαμορφώσαμε τη θεωρία σε σχέση με τη σημερινή πραγματικότητα. Αλλά οι άνθρωποι, όταν ακούν κάτι καινούργιο, προτιμούν τη σιγουριά τους. Δεν είναι καθόλου εύκολη η προσωπική επανάσταση για να βρεις τον εαυτό σου.
Γι’ αυτό θαυμάζω τους ομοφυλόφιλους, ειδικά της Ελλάδας, οι οποίοι μπόρεσαν σε μικροαστικά περιβάλλοντα να επιβάλουν την ταυτότητά τους. Θα πω κάτι που θα φανεί προβοκατόρικο: έχουμε να μάθουμε από τους ομοφυλόφιλους, τους τρανσέξουαλ, τις τραβεστί πώς βρήκαν την προσωπικότητά τους σε μια κοινωνία όχι απλά εχθρική, αλλά τιμωρητική.
Τα δόγματα δημιουργήθηκαν από τους δημοκράτες και τους κομμουνιστές. Εξαιρώ τους αναρχικούς γιατί αυτοί δεν έχουν πάρει την εξουσία, αν την έπαιρναν, θα βλέπαμε τι θα γινόταν, γιατί υπάρχουν αρκετοί εξουσιαστές μέσα στους αντιεξουσιαστές...
• Οι απόψεις σας συνδυάζουν τον μαρξισμό και την αναρχία. Πού ανήκετε ιδεολογικά;
Εχουν γραφτεί πολλά για τις σχέσεις μαρξισμού - αναρχισμού. Η δική μου προσέγγιση είναι άλλη. Θεωρώ κληρονομιά όλη τη σοφία της ανθρωπότητας. Καλός ο Μαρξ, καλός ο Μπακούνιν, αλλά υπάρχουν κι άλλοι που έχουν σχέση με την ανθρωπότητα.
Πρέπει να πάρουμε την αρχαία σοφία, την ελληνική, την κινεζική, την αραβική, των Ινδιάνων. Αυτά είναι απελευθερωτικά προτερήματα για την κοινωνία. Ιδεολογικά θα έλεγα ότι είμαι κοροβεσιστής και δεν θέλω κανέναν οπαδό γιατί θα μου τα κάνει σκατά (γέλια).
• Πώς αισθάνεστε που είστε διάσημος;
Δεν είμαι ιδιαίτερα, εξάλλου ήταν κάτι που ποτέ δεν με ενδιέφερε. Εκείνο που ήθελα ήταν να διαμορφώσω την προσωπικότητά μου, να έχω προσωπικές αναφορές. Αυτό έχω ως όφελος και από την άλλη πιστεύω ότι πέρασε κάποιος ποδόγυρος από τη ζωή μου, όπως λέει ο Σιρανό ντε Μπερζεράκ.
Μπορεί να αποτύχαμε να κάνουμε την επανάσταση, αλλά διαμορφώσαμε έναν κύκλο και μια εκτίμηση από ανθρώπους και αυτό δεν είναι λίγο. Στα 76 μου πηγαίνω ακόμα στα θεατράκια και αισθάνομαι ευχαρίστηση αντί να τρέχω στα πολιτιστικά ιδρύματα.
Σκηνή από το ντοκιμαντέρ «Σκέφτομαι τα κορίτσια που αγάπησαν» | 
Θεωρώ οδηγό εκείνο που λέει «προσπάθησες ν’ αλλάξεις τον κόσμο, δεν τα κατάφερες, προσπάθησες ν’ αλλάξεις την πατρίδα σου, δεν τα κατάφερες, προσπάθησες ν’ αλλάξεις τη γειτονιά σου, δεν τα κατάφερες, προσπάθησες ν’ αλλάξεις τον εαυτό σου και αυτό δεν είναι λίγο».
• Στριφογυρίζει στο μυαλό μου πώς αντέχει κάποιος τον βασανισμό...
Το νερό είναι η βασική μονάδα για να δοκιμάσεις τα κρασιά. Το νερό είναι το μηδέν και είσαι εσύ. Δεν ξέρεις ότι μέσα σου κουβαλάς ένα μπορντό, ένα μποζολέ, ένα αγιορείτικο. Αναδύονται άγνωστες δυνάμεις κι αυτές σε οδηγούν. Διαισθάνεσαι ότι έρχεσαι από κάπου αλλού, έχεις άλλο πολιτισμό και δεν θέλεις να σε ταπεινώσουν αυτοί οι μαλάκες.
• Και στη ζωή μετά πώς το διαχειρίζεσαι;
Τα βασανιστήρια δεν τελειώνουν την ημέρα που βγαίνεις από τη φυλακή. Τα κουβαλάς συνέχεια, χρειάζεσαι στήριξη, γι’ αυτό είχα πει να δημιουργηθούν κέντρα βασανιζόμενων. Το θέμα είναι να μη σε πληγώνει, να λειτουργείς όπως το στρείδι που έναν κόκκο άμμου τον κάνει μαργαριτάρι.

Υπάρχει διάχυτος φασισμός στην ελληνική κοινωνία

• Πώς βλέπετε την πολιτική εξέλιξη της χώρας;
Βλέπω ότι όλα τα κόμματα του Κοινοβουλίου, πλην ΚΚΕ και Χ.Α., έκαναν παρτούζες εθνικής ενότητας.
• Ωραίο αυτό που λέτε, αλλά γιατί βάζετε μαζί ΚΚΕ και Χ.Α.;
Δεν τους βάζω μαζί, ο καθένας έχει τη δική του σκοπιά, αλλά εκπροσωπούν τα δύο άκρα. Το ΚΚΕ είναι το παλαιότερο ελληνικό κόμμα. Είναι δυνατό με τέτοιες θυσίες να βρίσκεται πίσω από τη Χ.Α.; Δεν πάει κάτι στραβά εκεί;
• Η κοινωνία δεν πάει στραβά όταν ψηφίζει X.A.;
Είναι όνειδος για όλους μας. Παρότι έχω γράψει πολλά για τον σταλινισμό, να σου πω την αμαρτία μου, έχω μια συμπάθεια αλλά και μια λύπη γι’ αυτά που συμβαίνουν. Με στεναχωρεί η εξέλιξη, ότι το ΚΚΕ παραμένει σε έναν ανεδαφικό ρεαλισμό που οδηγεί στη σέχτα.
Οι χρυσαυγίτες, που είναι επικίνδυνοι, είναι το βαθύ ελληνικό κράτος, οι απόγονοι του Μεταξά, και αν κάνουν μια μεταστροφή στιλ Λεπέν, μπορούν να αποσπάσουν υψηλά ποσοστά.
• Υπάρχει κρίση στην πολιτική σκέψη της κοινωνίας και στρέφεται προς τη Χ.Α.;
Υπάρχει διάχυτος φασισμός. Η μεγάλη δεξαμενή που τροφοδοτεί τη Χ.Α., εκτός από τα παραδοσιακά κόμματα, είναι αυτό που λέμε η νοοτροπία του Ελληνα. Συμπεριφορές που θεωρούνται ιδιοτροπία του λαού. Μια Πρωτοχρονιά φωνάξαμε εδώ τις μάνες που ήταν ακόμα ζωντανές, ανάμεσά τους και του Γιάννη Καλαϊτζή.
Ολες ηλικιωμένες γυναίκες. Οταν έφευγαν, τις περίμενε κάτω το αυτοκίνητο. Σπάει όμως η κόπιτσα από τη φούστα της μάνας του Καλαϊτζή και μέχρι να τη μαζέψει και να μπει, σχηματίστηκε ουρά από αυτοκίνητα που άρχισαν να κορνάρουν όλα μαζί. Χωρίς να πούμε τίποτα με τον Γιάννη, αρχίσαμε να περνάμε από το καθένα μέχρι κάτω και να τους φωνάζουμε «δεν βλέπετε ότι έχουμε ηλικιωμένες γυναίκες;».
Κανείς δεν άνοιξε το παράθυρο. Οταν περιμένω στην ουρά και κάποιος μπαίνει μπροστά μου, όταν με κλέβει το εστιατόριο, αυτές δεν είναι φασιστικές συμπεριφορές που θέλουν να επιβάλουν τον δικό τους κώδικα; Οταν στην παρέα με τους κοιλάρες σού βάζουν στη μούρη σου τα παϊδάκια και τα λουκάνικα και σου λένε «φάε ρε, φάε», δεν είναι σχέσεις επιβολής;

_____________
(*) από την "Εφημερίδα των Συντακτών" 6-7 Μαΐου 2017
http://www.efsyn.gr/arthro/theoro-klironomia-oli-ti-sofia-tis-anthropotitas
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
Θα ξανάρθουμε

Πέμπτη, 4 Μαΐου 2017

"Έχετε κατοχή" μου λέει..... "Το ξέρω γιαγιά, το ξέρω"...


Andreas Karaviotis
Μόλις τώρα 

             Ήταν Μάιος 2011.
Έπινα καφέ με την γιαγιά μου στο σπίτι της. 93 χρονών και μυαλό ξυράφι. Συζητούσαμε για οικογενειακά μας θέματα. Η τηλεόραση ήταν πιο πέρα και έδειχνε ειδήσεις με χαμηλωμένη την ένταση. Εγώ είχα το νου μου, και στην γιαγιά και στις ειδήσεις. Κάποια στιγμή ο δημοσιογράφος μιλάει για ξένους επίτροπους στα υπουργεία. Σταματάει η γιαγιά την συζήτηση και μου λέει: "Το άκουσες αυτό;". Το άκουσα, της λέω, μην ξέροντας τι ακριβώς άκουσε...

"Έχετε κατοχή" μου λέει. "Οι ξένοι δεν ανοίγουν τα σεντούκια του σπιτιού σου για δικό σου καλό. Τα έχω ζήσει. Θα τα βρείτε μπροστά σας. Τους δώσανε τα κλειδιά και θα αλωνίσουν. Ο Θεός να σας βοηθήσει, γιατί δεν είστε καπάτσοι όπως εμείς τότε. Ούτε τα έχετε περάσει για να ξέρετε. Σας το φέρνουν με τρόπο. Εμείς φτιάχναμε τα πράγματα που χρειαζόμασταν μόνοι μας κι έκοβε το μυαλό μας. Δεν είχαμε τηλεόραση. Μαζευόμασταν και συζητάγαμε και ξέραμε τι μας γίνεται. Δουλεύαμε στα χωράφια και ήμασταν γεροί. Περάσαμε πολέμους και ταραχές. Πείνες και δυστυχίες. Αλλά αντέξαμε και τους ξαποστείλαμε. Εσείς είστε άλλη πάστα. Ετοιματζήδες και καλόπιστοι. Σας κάνουν ότι θέλουν."...
"Το ξέρω γιαγιά, το ξέρω".. Είχα ακούσει τόσες πολλές ιστορίες από την γιαγιά, που καταλάβαινα πολλά περισσότερα από όσα θα ήθελα...
Έφυγε μετά από 3 χρόνια.. Στην μνήμη της...

Δευτέρα, 1 Μαΐου 2017

1η ΜΑΪΟΥ 1976 - ΑΛ. ΠΑΝΑΓΟΥΛΗΣ - ΑΙΩΝΙΑ Η ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ! ΑΘΑΝΑΤΟΣ !


1η ΜΑΪΟΥ 1976 - ΑΛ. ΠΑΝΑΓΟΥΛΗΣ

Την Πρωτομαγιά αυτή χάθηκε με τρόπο ύποπτο και μυστηριώδη ο κορυφαίος αγωνιστής της Δημοκρατίας και του Αντιδικτατορικου Αγώνα, Αλέξανδρος Παναγούλης. Αν ζούσε, ίσως η πορεία της Δημοκρατίας, της Χώρας και του Λαού της, να ήταν διαφορετική !
ΑΙΩΝΙΑ Η ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ! ΑΘΑΝΑΤΟΣ !